Matematikteki ‘Her şeyin Teorisi’ : Langlands Programı ve Türkiye!

20 Mart gününe dek Robert Langlands ismi benim için; matematiğin büyük konularını bir çatı altında toplamayı hedefleyen vizyoner fikirleri olan bir matematikçiydi… Langlands 1967 yılında, bir başka ünlü matematikçi Andre Weil’e yazdığı 17 sayfalık bir mektupta, matematiğin farklı alanlarına dair bazı dualitelerin olabileceğine dair fikirlerini belirtiyor… Ve Langlands Program olarak adlandırılan bu iddiaları ispatlamak için o zamandan bu zaman nesiller boyu bir çok matematikçi ve teorik fizikçi halen çalışıyor.

20 Mart’ta ise Robert Langlands yaşam boyu çalışmaları sebebiyle Abel Ödülü aldı… Abel ödülünü kimlerin aldığına şöyle bir bakınca Langlands’in matematikteki yeri hemen ortaya çıkacaktır.

Fakat bu yazıyı yazmamın sebebi Langlands Programının teknik kısmından öte, ödülü aldığı gün tesadüfen keşfettiğim bir başka özelliği…

Meğerse Langlands uzun bir süre Türkiye’de çalışmış ve işin en ilginç yanı 1967’de Andre Weil’e yazdığı matematiğin bütün şeklini değiştiren mektupların bazıları ODTÜ’de geçirdiği zamanda yazılmış!..

Nereden mi biliyorum?!

Robert Langlands, bir başka meşhur matematikçi Frenkel’in Aşk ve Matematik isimli kitabının sadece Türkçe çevirisinde bulunan bir mektup yazmış Türk okurlarına… Türkçe yazmış…

Burada bahsediyor… Amerika’da Princeton’dayken iktisatçı Orhan Türkay ile arkadaşlığını; Türkay’ın davetiyle ODTÜ’ye gelişini; öğrencileri arasında Cihan Saçlıoğlu, Şafak Alpay gibi isimler olduğunu; Cahit Arf’la arkadaşlığını… Türkçe öğrenmek ve akıcı konuşmak için gösterdiği çabayı, 8 yaşındaki bir kızdan iyi Türkçe konuştuğu için duyduğu övgüyle ilgili anısını ve daha bir çok şeyi yazmış… Mektubun son sayfasında Şevket Süreyya’nın Suyu Arayan Adam romanına bir atıf bile var…

Elimde olsa eğitim programındaki matematik kitaplarına olduğu gibi koyarım bu metni… PDF halini şu bağlantıdan bulabilirsiniz: https://publications.ias.edu/node/2651

Şimdi yazının sonuna bakarsanız Langlands artık yaşlandığından, çok ömrü kalmadığından vs. bahsediyor… Zannediyorum Türkiye’de bu kadar zaman geçirmiş bir matematik efsanesini özellikle de aldığı Abel Ödülünden sonra Türkiye’ye davet etmemek ve burada ağırlamamak yapılabilecek en büyük hata olur… Buradaki her genç matematikçi (ve adayı) için inanılmaz bir örnek kendisi…


 

Gelelim Langland Programı’nın teknik yanına… İtiraf edeyim bu mevzu bir çok profesyonel matematikçinin bile sınırını aşarken benim gibi matematiği bırakalı 10+ yıl olmuş birinin sınırlarını hayli aşar. Ancak genel perspektif vermesi açısından şöyle kısa bir özet yapmak mümkün zannediyorum:

Langlands Programı; Asal Sayıları (ve Asal Sayıların dağılımını verdiği düşünülen Riemann Hipotezini), yüksek dereceden diferansiyel denklemlerin çözümlerine bağlıyor. Yani birbirinden tamamen bağımsız olduğu düşünülen matematiğin iki dalından birinde çözülen bir problem aslında diğerindeki bir başka problemin çözümüne karşılık geliyor.

Yalnız yüksek dereceden diferansiyel denklemler ve harmonik analizin fizikte bir çok karşılığı mevcut… Dolayısıyla fiziksel karşılığı olan denklemlerle Asal Sayılar arasında bir bağ kurmayı ve bağ kurmanın ötesinde birindeki bilgiyi kullanarak diğerini sınıflandırabilmeye olanak sağlıyor!..

Bu önermenin matematiksel temeli sağlam ayaklara oturduğu takdirde sadece matematik için değil aslında teorik fizik için büyük karşılıkları olacaktır.

Tüm bunların ve daha fazlasının altyapısını oluşturan ve bunların bir kısmını da açıkça Türkiye’de yapan Langlands’i hayatının bu son döneminde ve üstelik daha 1-2 yıl önce Türkiye’deki zamanını anlatan 6 sayfalık bir mektubu da yayınlamışken tekrar davet etmek için ne bekliyoruz bilmiyorum…

 

 

 

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s